Logowanie E-mail Hasło Zapamiętaj mnie Chcę się zarejestrować [ Przypomnij Hasło ]
logo

Artykuły >> Artykuły >> Technologie

Z cyklu "Poradnik brakarza" Twardzica


Termin „twardzica” jest stosunkowo młody. Po raz pierwszy został użyty w 1951 roku w publikacji Emilii Stebnickiej pt. „Wady drewna”. Nazwa tej wady drewna została zaproponowana przez ówczesnego dra inż. Romana Zielińskiego i - jak widać - doskonale zadomowiła się w brakarskiej nomenklaturze.

Robert Kimbar

 

Twardzica jest jednym z rodzajów wad drewna okrągłego z grupy wad budowy.

 

Pod pojęciem twardzicy należy rozumieć nienormalne, nadmierne rozszerzenie strefy drewna późnego gatunków iglastych o zabarwieniu od czerwonego, poprzez brunatny do brązowego. Twardzica jest wadą budowy drewna powstałą na skutek obecności w drewnie struktur drewna kompresyjnego - drewna reakcyjnego gatunków iglastych, które cechuje się odmienną, w stosunku do normalnej, budową cewek.

Budowa

Cewki drewna kompresyjnego mają mniejszą długość - około 0,7 normalnej, a także znacznie grubsze ściany komórkowe. Drewno kompresyjne, z punktu widzenia fizjologii roślin, można nazwać „tkanką wyprostowującą”.

 

Strefa słoja rocznego z twardzicą jest zazwyczaj trzy, a nawet czterokrotnie szersza w stosunku do normalnej szerokości strefy drewna późnego. Sam słój roczny może być nawet pięciokrotnie szerszy w stosunku do słoja nieobarczonego twardzicą. Wskutek tego wadzie tej może towarzyszyć szereg wad dodatkowych, takich jak: rdzeń mimośrodowy (w przypadku tzw. twardzicy szerokiej praktycznie zawsze), a także spłaszczenie, nierównomierna szerokość słojów rocznych oraz krzywizna.

Występowanie

Duży udział twardzicy występuje często na drzewach rosnących pochyło - u takich, u których rolę pędu głównego, na skutek różnych przyczyn, przejął jeden z pędów bocznych, u drzew o wyraźnie niesymetrycznej (rozbudowanej tylko z jednej strony) koronie lub u drzew narażonych na jednokierunkowe, stałe działanie wiatru. Twardzica obecna jest także u nasady gałęzi.

Wada ta występuje w drzewie zawsze od strony komórek ściskanych, czym różni się od drewna ciągliwego - wady bliźniaczej do twardzicy, ale występującej w drewnie gatunków liściastych. Główna różnica polega na tym, że drewno ciągliwe występuje zawsze od strony włókien rozciąganych.

Dość charakterystyczny jest kolor struktur drewna reakcyjnego - czerwony, czerwono-brunatny. W ramach barwy stwierdzono nawet różnice między gatunkami. Dla świerka i jodły jest on ciemniejszy niż dla sosny i daglezji.

 

Jak wspomniano, twardzica występuje tylko u gatunków iglastych. Bardzo powszechnie występuje u świerka, gdzie praktycznie każde pochylone drzewo jest tą wadą obarczone, ale spotkać ją można także na sośnie, modrzewiu, jodle czy żywotniku. W Polsce twardzicę najczęściej zaobserwujemy właśnie na świerku i sośnie. Zazwyczaj spotykana jest w odziomkowej części strzały, sięgając do około 1/5 jej wysokości, wyżej natomiast spotykana jest już sporadycznie.

Rodzaje

Twardzicę można podzielić (jest to podział wykraczający poza aktualnie wykorzystywane w Lasach Państwowych opracowania normatywne) na twardzicę wąską oraz szeroką. Twardzica wąska obejmuje od jednego do kilku słojów rocznych widocznych na przekroju poprzecznym drewna w postaci fragmentów pojedynczych słojów rocznych lub stosunkowo wąskich, sierpowatych łuków. Twardzica szeroka obejmuje dużą część przekroju poprzecznego drewna, przyjmuje postać ciemno zabarwionej strefy drewna i występuje wyłącznie z jednej strony rdzenia. Twardzicy szerokiej zawsze towarzyszą rdzeń mimośrodowy oraz spłaszczenie. Podział twardzicy na wąską i szeroką był uwzględniany np. w pierwszej powojennej normie dotyczącej wad drewna z 1954 roku, a spośród opracowań akademickich występuje m.in. w „Nauce o drewnie” F. Krzysika.

Na sosnach w Skandynawii (udokumentowane przypadki w Finlandii i Szwecji) spotykana jest tzw. twardzica spiralna (patrz zdjęcia). Zaczyna się ona w strefie przyrdzennej i skręcając się w formie spirali, obejmującej fragmenty kilku słojów rocznych, biegnie ku obwodowi drewna. Przyczyny tego zjawiska nie są jeszcze poznane, a jego przedstawienie na fotografiach zawsze wzbudza wyjątkowe zainteresowanie.

 

W naszym kraju w trakcie klasyfikacji surowca drzewnego do poszczególnych klas i grup jakościowo-wymiarowych twardzica nie jest brana pod uwagę. Jednak, przykładowo, odpowiednie akty normatywne z innych państw zawierają już ograniczenia w stosunku do występowania tej wady drewna. Zainteresowanych dalszymi szczegółami odsyłamy m.in. do norm austriackich, w których ograniczenia w stosunku do twardzicy są bardzo restrykcyjne.

Cechy

Drewno objęte opisywaną wadą cechuje się większą gęstością (dla świerka o około 40 proc., a sosny nawet o ponad 80 proc.), większą kurczliwością wzdłuż włókien (nawet czterokrotnie, co uznawane jest za największą wadę drewna obarczonego twardzicą), a mniejszą w kierunku stycznym i promieniowym. Wymienione czynniki powodują, że drewno to, wysychając, paczy się dużo silniej i inaczej niż drewno normalne. Wskutek tego zazwyczaj pęka w trakcie wysychania. To samo dotyczy tarcicy. Z uwagi na mniejszą długość cewek, drewno z dużym udziałem struktur drewna reakcyjnego daje celulozę gorszej jakości. Tak więc, z uwagi na dalszy przerób drewna, twardzica stanowi istotną wadę drewna, zwłaszcza przy dużym udziale strefy drewna objętej tą wadą.

Drewno z twardzicą jest także dużo twardsze od normalnego. I z tym właśnie najczęściej wiąże się pochodzenie nazwy tej wady drewna. Drewno takie po wyschnięciu częstokroć jest tak twarde, iż z dużym trudem da się weń wbić gwóźdź.

Tak naprawdę sama nazwa wady „twardzica” jest stosunkowo młoda. Po raz pierwszy zostało użyte w publikacji Emilii Stebnickiej „Wady drewna” z 1951 roku. Nazwa tej wady drewna została zaproponowana przez ówczesnego dra inż. Romana Zielińskiego i, jak widać, doskonale zadomowiła się w brakarskiej nomenklaturze.

 

Na koniec ciekawostka

Najczęściej za granicą obecnie używana nazwa twardzicy to „compression wood” (drewno kompresyjne) lub jej odpowiedniki w poszczególnych językach. Kiedyś jednak istniało inne określenie, które nie odnosiło się do fizjologicznych aspektów powstawania tej wady drewna (tak jak obecnie), a bardziej do barwy. Nazwa ta brzmiała po angielsku „redwood”, po niemiecku „rotholz”, po francusku „bois du rouge”, po włosku „legno rosso. Wszystkie te nazwy tłumaczy się w jeden sposób: drewno czerwone.


Robert Kimbar jest autorem „Wad drewna”, publikacji na temat merytorycznych podstaw klasyfikacji surowca drzewnego.



Fot.1. Świerk z uszkodzonym pędem głównym. W takich sytuacjach na pewno wystąpi twardzica.
Fot. Robert Kimbar

Fot.2. Twardzica wąska obejmująca fragment jednego słoja rocznego.
Fot. Robert Kimbar

Fot.3. Twardzica wąska obejmująca fragmenty kilku - w tym przypadku trzech słojów rocznych.
Fot. Robert Kimbar

Fot.4. Twardzica szeroka obejmująca kilkanaście słojów rocznych.
Fot. Robert Kimbar

Fot.5. Twardzica występuje często razem z rdzeniem mimośrodowym, chociaż nie zawsze.
Fot. Robert Kimbar

Fot.6. Twardzica na jodle występująca początkowo z jednej, a potem z przeciwległej strony pnia.
Fot. Robert Kimbar

Fot.7. Wyrzynek świerkowy z dużym udziałem drewna objętego twardzicą.
Fot. Robert Kimbar

Copyright © Kurier Drzewny